Jak powszechnie wiadomo, testament stanowi formę rozrządzenia majątkiem na wypadek śmierci. Jest to jedyna forma, w której można dokonać takiego rozrządzenia. Wiele wątpliwości budzi to, w jakiej formie testament może być sporządzony, jakiego rodzaju postanowienia może zawierać, czy koniecznie musi przyjmować formę aktu notarialnego. Z punktu widzenia praktyki, warto wiedzieć, jak prawidłowo sporządzić testament.
Kto może sporządzić testament? Czy testament mogą sporządzić dwie osoby?
Sporządzić testament może tylko osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych.[1] Pełną zdolność do czynności prawnych posiadają przede wszystkim osoby, które ukończyły lat 18. Będą to również małoletni, którzy zawarli małżeństwo, gdyż wówczas stają się pełnoletni.[2] Z powyższego katalogu należy jednak wyłączyć osoby ubezwłasnowolnione całkowicie, które w rozumieniu przepisów prawa nie mają zdolności do czynności prawnych oraz osoby ubezwłasnowolnione częściowe, których zdolność do czynności prawnych jest ograniczona.
W prawie polskim zakazane jest sporządzanie wspólnych testamentów. Testament ma zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy.[3] Choć przepis wydaje się być jednoznaczny i powinien prowadzić do wniosku, iż zamieszczenie rozrządzeń co najmniej dwóch spadkodawców w jednym testamencie prowadzi do jego nieważności, to w orzecznictwie można odnaleźć zasadę prawną. Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego (7 sędziów – zasada prawna) z dn. 22.03.1971 r., III CZP 91/70: „nieważność testamentu (…) spowodowana zamieszczeniem w nim rozrządzeń dwóch spadkodawców (art. 942 k.c.) nie stanowi przeszkody do uznania oświadczeń woli złożonych przez tych spadkodawców za dwa oddzielne testamenty ustne.” Zgodnie z tą zasadą wspólny testament można interpretować jako dwa testamenty ustne.
[1] art. 944 § 1 kc
[2] art. 10 i 11 kc
[3] art. 942 kc
Rodzaje testamentów
Testament holograficzny
Testamentem holograficznym jest ten, sporządzony w całości przez spadkodawcę pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą.[1] Przepis jest tutaj jednoznaczny i dla ważności testamentu konieczne jest zachowanie powyższych wymogów. Testament nie może być więc napisany w edytorze tekstu, następnie wydrukowany i jedynie własnoręcznie podpisany przez spadkodawcę. Istotne jest również to, że testator sporządza dokument w całości własnoręcznie – niedopuszczalne jest spisanie ostatniej woli spadkodawcy przez osobę trzecią (nawet gdyby faktycznie odzwierciedlała jego wolę) i jedynie opatrzona była jego podpisem. Co ważne, testament musi być czytelny – jeżeli nie będzie spełniać tego wymogu, nie będzie możliwe odczytanie woli testatora.
Wydaje się, że przepisy najłagodniej traktują wymóg opatrzenia testamentu datą – brak daty nie będzie wiązał się z nieważnością testamentu własnoręcznego, gdy nie ma wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, co do treści testamentu lub co do wzajemnego stosunku kilku testamentów.[2] Aby nie było żadnych wątpliwości co do ważności testamentu – najlepiej zawrzeć wszystkie wymogi formalne.
[1] art. 949 § 1 kc
[2] art. 949 § 2 kc
Testament notarialny
Art. 950 kodeksu cywilnego stanowi, że testament może być sporządzony w formie aktu notarialnego. Z punktu widzenia testatora, który nie zna biegle przepisów prawa, takie rozwiązanie wydaje się być najbardziej bezpieczne. Notariusz, jako wykwalifikowany i doświadczony profesjonalista w tym zakresie z pewnością zadba o to, aby sporządzony testament odpowiadał wymogom prawa (był ważny) i w pełni odzwierciedlał wolę testatora. Może również doradzić jakie rozwiązania prawne będą najlepsze, np. czy i kiedy można kogoś wydziedziczyć, w jaki sposób to zrobić, jakie skutki takie rozrządzenie pociąga za sobą, jak sformułować zapisy, czym są, czy też jak wskazać spadkobierców.
Testament notarialny cechuje jeszcze jedna zaleta – jego oryginał przechowywany jest przez notariusza w kancelarii notarialnej. Zminimalizowane jest zatem ryzyko zagubienia oryginału testamentu czy jego zniszczenie.
Testament alograficzny
Przepisy przewidują również możliwość sporządzenia testamentu w ten sposób, że spadkodawca oświadcza swoją wolę ustnie, w obecności dwóch świadków, wobec wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu lub gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego.[1] Z czynności sporządza się odpowiedni protokół, który odczytywany jest spadkodawcy w obecności świadków. Następnie wszystkie osoby uczestniczące w czynności podpisują protokół.[2] Zaletą tego rodzaju testamentu jest stosunkowo niska opłata skarbowa – wynosi ona zaledwie 22 zł.
Co ważne, krąg osób wskazanych powyżej jest zamknięty. Nie jest dopuszczalne sporządzenie testamentu allograficznego przed kimkolwiek innym – nawet gdyby był zastępcą jednej z wyżej wymienionych osób, bądź miał uczestniczyć w czynności na polecenie czy z upoważnienia takiej osoby (postanowienie Sądu Okręgowego w Gdańsku z dn. 27.06.2012 r., III Ca 128/12). Przepis należy zatem interpretować ściśle.
[1] art. 951 § 1 kc
[2] art. 951 § 2 kc
Testamenty szczególne
Testament ustny
Gdy istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy, albo ze względu na skutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu nie jest możliwe lub bardzo utrudnione, spadkodawca może oświadczyć ostatnią wolę ustnie przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków.[1] Ostatnia wola spadkodawcy następnie musi zostać spisana. Zgodnie z przepisami – jeden ze świadków bądź osoba trzecia spisze wolę spadkodawcy przed upływem roku od jego złożenia, a w piśmie należy wskazać miejsce i datę oświadczenia spadkodawcy oraz miejsce i datę sporządzenia pisma. Następnie pismo podpisują spadkodawca i dwaj świadkowie albo wszyscy świadkowie.[2]
Jeżeli treści testamentu nie stwierdzono w powyższy sposób, a spadkodawca zmarł, to w ciągu sześciu miesięcy od śmierci, testament można stwierdzić przed sądem. Świadkowie muszą w tym celu złożyć zgodne zeznania.[3] Sąd może poprzestać na zgodnych zeznaniach tylko dwóch świadków, gdy przesłuchanie wszystkich świadków napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody bądź nie jest możliwe (np. ze względu na śmierć jednego z nich).
Do testamentów szczególnych należą również testament podróżny oraz testament wojskowy.
[1] art. 952 § 1 kc
[2] art. 952 § 2 kc
[3] art. 952 § 3 kc
Nieważność testamentu
Istnieją przesłanki, które stanowią o nieważności testamentu. Wśród nich należy wskazać na sporządzenie testamentu w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli.[1] Stan taki może wynikać z dowolnych przyczyn. W procesie sądowym dla stwierdzenia powyższej przesłanki – zwłaszcza stanu wyłączającego świadomość – konieczne będzie przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego psychiatry. Przyczyną takiego stanu mogą być m.in. zakłócenia czynności psychicznych. W jednym z orzeczeń przesądzono, że: „nieważny jest testament sporządzony przez spadkodawcę, który z powodu wieku i chorób osłabiających jego aktywność i siłę woli, nie jest w stanie przeciwstawić się naciskom i sugestiom osób trzecich, pod których opieką pozostaje.[2]” Czasem więc o stanie uniemożliwiającym swobodne podjęcie decyzji może świadczyć podeszły wiek i choroby.
Innymi przesłankami nieważności testamentu są sporządzenie go pod wpływem groźby, bądź błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, to nie sporządziłby testamentu tej treści.[3] Groźbę należy rozumieć jako przymus psychiczny – zapowiedzi spowodowania niekorzystnych skutków, jeżeli spadkodawca nie sporządzi określonego testamentu. W odniesieniu do błędu należy stwierdzić, że wiele stanów faktycznych może o nim stanowić.
Istotne jest to, że powołanie się na nieważność testamentu ograniczone jest 3-letnim terminem, liczonym od dnia, w którym osoba mająca interes prawny dowiedziała się o przyczynie nieważności. Niezależnie od okoliczności, nie można powołać się na nieważność po upływie lat 10 od otwarcia spadku, czyli od chwili śmierci spadkodawcy.[4]
Odwołanie testamentu może przyjąć różną formę. Spadkodawca może po prostu zniszczyć testament lub pozbawić go cech, od których zależy jego ważność. Może również sporządzić nowy testament bądź odpowiednio zmienić testament tak, aby wynikała z niego wola odwołania jego postanowień.[5]
[1] art. 945 § 1 pkt 1 kc
[2] postanowienie Sądu Najwyższego z dn. 14.12.2011 r., I CSK 115/11
[3] art. 945 § 1 pkt 2 i 3 kc
[4] art. 945 § 2 kc
[5] art. 946 kc
Na zakończenie warto podkreślić, że sprawy związane ze spadkami wymagają nie tylko znajomości przepisów, ale również doświadczenia i indywidualnego podejścia. Profesjonalna kancelaria adwokacka w Olsztynie może pomóc zarówno w uporządkowaniu kwestii formalnych, jak i w zabezpieczeniu interesów klientów na każdym etapie postępowania. Jeśli interesują Państwa spadki lub potrzebują wsparcia w tym zakresie, warto skorzystać z naszej pomocy, przeprowadzimy Państwa przez cały proces w sposób bezpieczny i skuteczny.
